Luật Xây dựng năm 2024 (có hiệu lực từ năm 2025) là một bước đi rất chủ động. Theo các chuyên gia điểm khác biệt lớn nhất của luật mới so với Luật Xây dựng 2014 chính là việc quản trị rủi ro hệ thống và cơ chế giải quyết tranh chấp linh hoạt hơn, tiệm cận với các tiêu chuẩn quốc tế (như FIDIC).

CÂU HỎI PHỎNG VẤN

Câu 1: Luật xây dựng 2025, có quy định gì cụ thể hơn Luật xây dựng 2014 về giải quyết tranh chấp giữa các bên trong hợp đồng xây dựng?

Luật Xây dựng 2025 (có hiệu lực từ 01/07/2026) cụ thể hóa giải quyết tranh chấp hợp đồng xây dựng bằng cách ưu tiên cơ chế hiện đại, hội nhập hơn: cho phép áp dụng các mô hình giải quyết tranh chấp theo thông lệ quốc tế (như Ban Phân xử tranh chấp - DAB) khi phù hợp điều ước quốc tế/được người quyết định đầu tư cho phép và thỏa thuận trong hợp đồng; ưu tiên trọng tài trong nước cho dự án công/PPP; quy định chi phí giải quyết tranh chấp được tính vào tổng mức đầu tư; đồng thời nâng cao tính chặt chẽ trong điều khoản tạm dừng hợp đồng và quản trị rủi ro, tăng cường trách nhiệm pháp lý cho các bên. 

Điểm mới nổi bật so với Luật 2014:

1.     Cơ chế giải quyết linh hoạt & hội nhập hơn:

·         Cho phép mô hình quốc tế: Ghi nhận việc áp dụng các mô hình xử lý tranh chấp tiên tiến (ví dụ: DAB) nếu phù hợp điều ước quốc tế hoặc được phê duyệt, tăng tính minh bạch cho nhà đầu tư nước ngoài.

·         Ưu tiên trọng tài trong nước: Đối với dự án đầu tư công (ODA/PPP), Luật khuyến khích sử dụng trọng tài trong nước để giảm chi phí, tránh rào cản ngôn ngữ, pháp luật.

2.     Quản lý chi phí và trách nhiệm pháp lý:

·         Chi phí giải quyết tranh chấp: Chi phí này (nếu có) được tính vào tổng mức đầu tư, giúp chủ đầu tư có cơ sở dự trù ngân sách.

·         Tăng trách nhiệm: Cắt giảm thủ tục hành chính đi kèm với việc tăng cường trách nhiệm pháp lý của các bên, đòi hỏi các doanh nghiệp phải chủ động rà soát hợp đồng mẫu và quy trình nội bộ.

3.     Quy định chặt chẽ hơn về hợp đồng:

·         Tạm dừng hợp đồng: Yêu cầu chặt chẽ hơn, chỉ có hiệu lực nếu thỏa thuận rõ ràng về điều kiện, thời hạn, trình tự thủ tục trong hợp đồng.

·         Bảo hiểm công trình: Ghi nhận quyền nhà thầu thực hiện mua bảo hiểm, phù hợp thực tế hơn.

4.     Thưởng phạt và bồi thường:

·         Thỏa thuận rõ ràng: Mức phạt, thưởng và bồi thường thiệt hại phải được các bên thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng.

·         Giới hạn phạt hợp đồng: Đối với dự án công/PPP, mức phạt hợp đồng xây dựng không vượt quá 12% giá trị phần hợp đồng vi phạm. 

Tóm lại: Luật 2025 chuyển từ mô hình truyền thống sang hiện đại, chuyên môn hóa, giúp giải quyết tranh chấp hiệu quả, minh bạch hơn, đồng thời nâng cao vai trò quản trị hợp đồng và phòng ngừa rủi ro pháp lý cho tất cả các chủ thể tham gia. 

Câu 2: Theo ông, vì sao nói việc ưu tiên giải quyết tranh chấp tại Việt Nam theo Luật 2025 là một bước đi chiến lược?

Việc ưu tiên giải quyết tranh chấp tại Việt Nam theo các văn bản luật mới năm 2025 (như Luật Trọng tài thương mại sửa đổi và Luật Xây dựng 2025) được coi là một bước đi chiến lược vì những lý do then chốt sau:

·         Đột phá thể chế và hội nhập: Các luật mới ghi nhận mô hình xử lý tranh chấp theo thông lệ quốc tế, thể hiện tinh thần hội nhập chủ động theo Nghị quyết của Đảng. Việc nội luật hóa các chuẩn mực toàn cầu giúp Việt Nam trở thành "địa điểm trọng tài hấp dẫn" và đáng tin cậy hơn trong mắt nhà đầu tư nước ngoài.

·         Tạo cơ chế vượt trội cho Trung tâm tài chính: Chính phủ đang xây dựng quy chế đặc thù, bao gồm việc thành lập Tòa án chuyên biệt tại các trung tâm tài chính quốc tế (như TP.HCM) để giải quyết tranh chấp nhanh chóng, công bằng với tính hiệu lực cao.

·         Tăng cường nội lực và bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp: Thay vì phải tốn kém chi phí theo đuổi các vụ kiện tại nước ngoài, doanh nghiệp có thể giải quyết ngay tại Việt Nam với khung pháp lý mới tương thích Luật Mẫu UNCITRAL. Điều này giúp giảm thiểu rủi ro kỹ thuật dẫn đến việc hủy phán quyết trọng tài không chính đáng.

·         Thúc đẩy giải quyết ngoài tòa án: Nghị quyết 66 định hình mạnh mẽ cơ chế trọng tài và hòa giải, giúp giảm tải cho hệ thống tòa án và tạo ra môi trường kinh doanh linh hoạt, hiện đại.

·         Nâng tầm vị thế quốc gia: Việc hoàn thiện hệ thống luật pháp năm 2025 không chỉ tháo gỡ "điểm nghẽn" kinh tế mà còn là công cụ "ngoại giao kinh tế" hiệu quả, khẳng định uy tín tư pháp của Việt Nam trên trường quốc tế

Câu 3: Thưa Luật sư, vì sao Luật 2025 lại nhấn mạnh vào việc định danh rủi ro thông qua công nghệ và bảo hiểm thay vì chỉ dựa vào các điều khoản phạt vi phạm như trước?

Việc Luật Xây dựng 2025 chuyển dịch trọng tâm sang công nghệ và bảo hiểm phản ánh tư duy quản trị hiện đại: chuyển từ xử phạt hậu quả sang kiểm soát nguyên nhân và chia sẻ trách nhiệm. 

Dưới đây là các lý do cốt lõi cho sự thay đổi này:

1. Thay đổi tư duy: Từ "Tiền kiểm" sang "Hậu kiểm"

Thay vì quản lý chặt bằng các thủ tục hành chính và răn đe bằng mức phạt (thường không bù đắp đủ thiệt hại thực tế), luật mới đẩy mạnh cơ chế tự chịu trách nhiệm. Công nghệ giúp định danh rủi ro ngay từ đầu, trong khi bảo hiểm đóng vai trò là "lưới an toàn" tài chính, giúp dự án phục hồi nhanh chóng thay vì rơi vào đình trệ do tranh chấp kéo dài. 

2. Công nghệ là công cụ "Định danh" rủi ro chính xác

Việc áp dụng các nền tảng số giúp minh bạch hóa mọi công đoạn:

·         Dự báo sớm: Dữ liệu số giúp nhận diện các điểm yếu về kỹ thuật hoặc tiến độ trước khi chúng biến thành lỗi vi phạm.

·         Giảm thiểu tranh chấp: Khi mọi thay đổi phạm vi công việc và chi phí được ghi nhận qua hệ thống công nghệ, việc phân định trách nhiệm trở nên rõ ràng, loại bỏ tình trạng "đổ lỗi" thường dẫn đến phạt vi phạm. 

3. Bảo hiểm là "Bộ lọc" năng lực nhà thầu

Cơ chế bảo hiểm bắt buộc tạo ra một rào cản kỹ thuật tự nhiên:

·         Đánh giá rủi ro thực tế: Các công ty bảo hiểm sẽ đánh giá năng lực nhà thầu và tính khả thi của dự án trước khi cấp đơn.

·         Thay thế cơ chế phạt bằng bồi thường: Thay vì chờ nhà nước xử phạt, các bên có thể dựa vào hợp đồng bảo hiểm để chi trả cho các rủi ro phát sinh, giúp dòng tiền của dự án không bị đứt gãy. 

4. Giải quyết tính phức tạp của dự án hiện đại

Các công trình ngày càng lớn và phức tạp khiến việc chỉ dựa vào các điều khoản phạt đơn thuần không còn hiệu quả để ngăn chặn sự cố nghiêm trọng. Việc bắt buộc tích hợp quản trị rủi ro vào quy trình vận hành giúp các doanh nghiệp xây dựng văn hóa tuân thủ chủ động thay vì đối phó. 

Câu 4: Vậy thì quá trình thực thi Luật Xây dựng 2025, theo ông/bà, cơ quan nhà nước cần lưu ý những điểm nào để giảm thiểu tranh chấp pháp lý và đẩy nhanh tiến độ dự án? 

Để thực thi Luật Xây dựng 2025 hiệu quả, giảm thiểu tranh chấp và đẩy nhanh tiến độ, các cơ quan nhà nước cần đặc biệt lưu ý chuyển đổi từ tư duy "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" và áp dụng các cơ chế quản trị hiện đại.

Dưới đây là các điểm mấu chốt cần lưu ý:

1. Thích ứng với cơ chế "Tăng hậu kiểm, giảm tiền kiểm"

Luật mới đẩy mạnh tinh giản thủ tục hành chính, chuyển trọng tâm quản lý sang giai đoạn sau khi cấp phép. 

·         Mở rộng miễn giấy phép: Cơ quan quản lý cần cập nhật danh mục đối tượng được miễn giấy phép xây dựng mới để tránh yêu cầu thủ tục thừa, gây chậm trễ cho chủ đầu tư.

·         Siết chặt thanh tra, kiểm tra: Khi cắt giảm thủ tục đầu vào, cơ quan chức năng phải tăng cường năng lực giám sát trong quá trình thi công và nghiệm thu để đảm bảo chất lượng công trình mà không làm gián đoạn tiến độ. 

2. Chủ động quản trị rủi ro và ngăn ngừa tranh chấp

Luật Xây dựng 2025 đặt ra yêu cầu cao hơn về tính chuyên nghiệp trong quản lý hợp đồng. 

·         Áp dụng Ban xử lý tranh chấp (DAB): Luật ghi nhận các mô hình xử lý tranh chấp theo thông lệ quốc tế. Các cơ quan nhà nước (đặc biệt là chủ đầu tư dự án công) nên đưa cơ chế này vào hợp đồng để giải quyết mâu thuẫn ngay tại hiện trường, tránh kiện tụng kéo dài tại tòa án.

·         Minh bạch hóa quản lý chi phí: Cần tuân thủ chặt chẽ các quy định về quản lý chi phí và thay đổi trong hợp đồng xây dựng ngay từ khâu lập dự toán để hạn chế các khiếu nại về bồi thường thiệt hại định trước. 

3. Đẩy nhanh tiến độ qua phân cấp và quy trình rút gọn

·         Phân cấp thẩm quyền: Chú trọng việc phân định rõ thẩm quyền quản lý giữa cấp tỉnh và cấp xã theo mô hình chính quyền địa phương mới (vận hành từ 01/07/2025) để tránh đùn đẩy trách nhiệm.

·         Tách dự án thành phần: Cơ quan nhà nước có thể phê duyệt tách dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành các dự án độc lập để triển khai sớm, giải phóng mặt bằng song song với thiết kế kỹ thuật, giúp rút ngắn tổng thời gian thực hiện. 

4. Chuẩn hóa hồ sơ và ứng dụng công nghệ

·         Chuyển đổi số: Sử dụng các cổng dịch vụ công để xét duyệt hồ sơ trực tuyến theo thời gian quy định (ví dụ: 15-20 ngày tùy loại công trình).

·         Tuân thủ tiêu chuẩn mới: Lưu ý các quy định về áp dụng tiêu chuẩn nước ngoài và vật liệu mới trong thuyết minh thiết kế để đảm bảo tính tương thích và an toàn kỹ thuật ngay từ đầu

 Cảm ơn Luật sư.