Trong hoạt động sản xuất, kinh doanh hiện nay nhu cầu tăng vốn, mở rộng thị trường là một trong những nhu cầu cấp thiết để tăng khả năng hội nhập và cạnh tranh của doanh nghiệp. Tùy theo lại hình doanh nghiệp và các đặc điểm cụ thể, mỗi doanh nghiệp có thể có các phương thức tạo vốn và huy động vốn khác nhau…Tuy nhiên, trước bối cảnh vốn vay ngân hàng bị siết chặt, việc huy động vốn từ thị trường chứng khoán và trái phiếu ngày càng khó khăn, pháp lý còn nhiều vướng mắc nên nhiều doanh nghiệp chuyển hướng sang hình thức huy động vốn bằng hợp đồng hợp tác đầu tư.

Hợp đồng hợp tác đầu tư là văn bản ghi lại sự thỏa thuận của các bên đầu tư về nhu cầu sản xuất và kinh doanh. Tất cả các bên đều nhằm mục đích đầu tư và kiếm lợi nhuận cùng nhau. Khi đó, hợp đồng quy định về việc tạo lập, sửa đổi hoặc chấm dứt các vấn đề về đóng góp công sức và tài sản để hoàn thành một công việc nhất định. Bản chất của việc hợp tác là các bên vẫn có tư cách độc lập, có quyền và trách nhiệm theo thỏa thuận. Tìm kiếm và thực hiện công việc vì một mục đích chung đã được thống nhất. Khi đó, mỗi đối tượng sẽ nhận được thu nhập của khoản đầu tư tương ứng. Trước khi tham gia hợp tác đầu tư, các bên phải phân chia rõ ràng lợi nhuận và tài sản mà không cần thành lập tổ chức kinh tế. Điều khoản này phải được ghi rõ ràng trong hợp đồng. Hiện nay, có 5 loại hợp đồng đầu tư là: BCC, BOT, BTO, BT, PPP. Trong đó, hợp đồng BCC là hợp đồng hợp tác kinh doanh (Business Cooperation Contract) được quy định tại khoản 14 Điều 3 Luật Đầu tư 2020 quy định về hợp đồng hợp tác kinh doanh như sau:

“Điều 3. Giải thích từ ngữ

[...]

14. Hợp đồng hợp tác kinh doanh (sau đây gọi là hợp đồng BCC) là hợp đồng được ký giữa các nhà đầu tư nhằm hợp tác kinh doanh, phân chia lợi nhuận, phân chia sản phẩm theo quy định của pháp luật mà không thành lập tổ chức kinh tế.

[...]”

Theo khoản 1 Điều 28 Luật đầu tư 2020 quy định hợp đồng BCC gồm những nội dung chủ yếu sau đây:

"Điều 28. Nội dung hợp đồng BCC

1. Hợp đồng BCC bao gồm các nội dung chủ yếu sau đây:

a) Tên, địa chỉ, người đại diện có thẩm quyền của các bên tham gia hợp đồng; địa chỉ giao dịch hoặc địa điểm thực hiện dự án đầu tư;

b) Mục tiêu và phạm vi hoạt động đầu tư kinh doanh;

c) Đóng góp của các bên tham gia hợp đồng và phân chia kết quả đầu tư kinh doanh giữa các bên;

d) Tiến độ và thời hạn thực hiện hợp đồng;

đ) Quyền, nghĩa vụ của các bên tham gia hợp đồng;

e) Sửa đổi, chuyển nhượng, chấm dứt hợp đồng;

g) Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng, phương thức giải quyết tranh chấp."

Bên cạnh đó, Khoản 2 và Khoản 3 Điều 28 Luật đầu tư 2020 quy định:

"2. Trong quá trình thực hiện hợp đồng BCC, các bên tham gia hợp đồng được thỏa thuận sử dụng tài sản hình thành từ việc hợp tác kinh doanh để thành lập doanh nghiệp theo quy định của pháp luật về doanh nghiệp.

3. Các bên tham gia hợp đồng BCC có quyền thỏa thuận những nội dung khác không trái với quy định của pháp luật."

Như vậy, nội dung quan hệ đầu tư theo hợp đồng BCC là những thỏa thuận thể hiện tính “ hợp tác kinh doanh ”, bao gồm các thỏa thuận bỏ vốn để cùng kinh doanh, cùng chịu rủi ro, cùng phân chia kết quả kinh doanh. Đây chính là đặc thù của hợp đồng hợp tác kinh doanh trong sự so sánh với các hợp đồng khác trong thương mại (ở các hợp đồng này, thời điểm chuyển giao rủi ro được các bên thỏa thuận hoặc pháp luật quy định là cơ sở xác định rõ lợi nhuận hay rủi ro thuộc về một trong các bên của hợp đồng). Ngoài ra theo quy định tại Khoản 3, Điều 27 Luật Đầu tư 2020, các bên tham gia hợp đồng BCC thành lập Ban điều phối để thực hiện hợp đồng BCC. Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Ban điều phối do các bên thảo thuận. Việc lập ra ban điều phối nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp giữa các bên tham gia hợp đồng, cũng như đại diện cho các bên giám sát quá trình thực hiện hợp đồng.

Như vậy, huy động vốn cho đầu tư và kinh doanh là hoạt động thường xuyên và bình thường của doanh nghiệp, được pháp luật công nhận và bảo hộ. Theo quy định, lãi suất thống nhất giữa các bên cùng hợp tác đầu tư dù cao đến đâu thì cũng không vi phạm quy định pháp luật. Đối với những hợp đồng hợp tác đầu tư, việc cam kết lợi nhuận cao bao nhiêu cũng vậy nhưng với điều kiện là các công ty này phải huy động vốn để đầu tư vào dự án thực. Vì vậy, nhà đầu tư cần phải hết sức cẩn trọng với những hợp đồng theo hình thức này.

Trên thực tế, những nhà đầu tư có nguồn vốn ít sẽ có ít cơ hội được nắm quản lý, không chủ động trong việc cũng như với số vốn mà họ đã bỏ ra. Bên cạnh đó, nội dung “hợp đồng hợp tác kinh doanh” sẽ bị ràng buộc rất nhiều điều khoản bất lợi, rủi ro cho nhà đầu tư không am hiểu pháp luật.  Điển hình như, dù được ghi là “Hợp đồng hợp tác kinh doanh” nhưng theo các điều khoản hợp, nhà đầu tư sẽ không can thiệp và/hoặc tham gia vào bất kỳ hoạt động quản lý, điều hành, giám sát công việc kinh doanh của Công ty. Số vốn đó sẽ được Công ty toàn quyền quyết định và chịu trách nhiệm quản lý”. Bên cạnh đó, hợp đồng cũng không nêu rõ trách nhiệm của công ty khi trong trường hợp việc đầu tư kinh doanh tiêu cực hay các tài sản đảm bảo của công ty cho những nhà đầu tư góp vốn. Rõ ràng, đây không phải là một hợp đồng hợp tác kinh doanh đơn thuần theo quy định pháp luật mà nội dung hướng đến việc huy động vốn bằng hình thức vay không có thế chấp. Chính vì vậy, những người tham gia ký kết hợp đồng này sẽ không được nắm giữ tài sản đảm bảo, sẽ không được quản lý việc sử dụng tiền, thậm chí phạm vi đầu tư kinh doanh rất rộng, chỉ biết đưa tiền nhưng không biết đồng tiền của mình sẽ sử dụng như thế nào. Trong trường hợp nếu doanh nghiệp này nhận tiền sau đó phá sản hoặc không đầu tư đúng mục đích dẫn đến mất vốn thì rủi ro hoàn toàn thuộc về các tổ chức cá nhân góp tiền. Do đó, các nhà đầu tư đừng chỉ quan tâm đến lợi nhuận cao mà ngược lại, phải tìm hiểu kỹ về doanh nghiệp, dự án được huy động vốn, hợp đồng hợp tác kinh doanh có điều khoản bất lợi hay không,... từ đó đưa ra được lựa chọn chính xác, tránh nguy cơ mất vốn đầu tư….Khuôn khổ pháp luật về việc huy động vốn trong còn hạn chế và chưa bảo đảm quyền lợi của các bên tham gia giao dịch, đặc biệt là bên mua hoặc tham gia góp vốn không nhằm mục đích kinh doanh. Đây là kẽ hở mà nhiều chủ đầu tư cố gắng lách qua nhằm huy động vốn. 

Thực tế, trước đây cũng đã có nhiều tổ chức, công ty đã sử dụng “chiêu trò” huy động vốn bằng hình thức “hợp đồng hợp tác kinh doanh” với cam kết lợi nhuận từ 28%/năm trở lên đã được xem là bất hợp lý về mặt tài chính, và kết quả đều dẫn đến việc công ty không còn khả năng chi trả, còn người tham gia thì hoàn toàn chịu thiệt hại, cụ thể là không còn khả năng thu hồi phần vốn gốc chứ chưa nói đến lợi nhuận. Trong các vụ việc này, mặc dù cơ quan chức năng và cơ quan truyền thông đã cảnh báo bằng nhiều kênh phương tiện khác nhau, tuy nhiên nhiều người bị “hấp dẫn” của mức lợi nhuận được tô vẽ ra, nên đã bất chấp lời cảnh báo này và chấp nhận lao vào để rồi trở thành nạn nhân. cần tỉnh táo khi nghiên cứu “Hợp đồng hợp tác kinh doanh” do các tổ chức, doanh nghiệp đưa ra. Thông thường, các hợp đồng này sẽ được thiết kế với những điều khoản có lợi cho đơn vị huy động vốn; giúp các đơn vị huy động vốn nắm quyền chủ động trong việc chi trả lợi nhuận cho khách hàng, thậm chí, dừng chi trả lợi nhuận với các lý do hoàn toàn không liên quan đến hoạt động đầu tư; nhiều điều khoản còn gián tiếp tước hết quyền hạn của nhà đầu tư trong giám sát việc chi tiêu, sử dụng vốn của tổ chức, doanh nghiệp huy động vốn… Do đó, khách hàng nên đọc kỹ nội dung các điều khoản trong “Hợp đồng hợp tác kinh doanh” trước khi ký hợp đồng và giao số tiền hàng trăm triệu hoặc hàng tỷ đồng cho các đơn vị huy động vốn. Cần tránh việc góp vốn chỉ vì tin tưởng vào lời quảng cáo, lời hứa chia lợi nhuận từ đơn vị huy động vốn; góp vốn nhưng không nắm được việc hợp tác cụ thể ra sao, vốn góp được tổ chức, doanh nghiệp huy động vốn sử dụng như thế nào và có đúng mục đích hay không.