Pháp luật không có quy định cụ thể cho giao dịch vay tiền. Thay vào đó, pháp luật quy định chung giao dịch vay tiền thuộc về giao dịch vay tài sản, được ghi nhận lại bằng hợp đồng vay tài sản, theo đó, nêu rõ quyền và nghĩa vụ của bên vay và bên cho vay.

Các quy định liên quan đến hợp đồng vay tiền hay hợp đồng vay tài sản được quy định từ Điều 463 đến 470 của Bộ luật Dân sự 2015, chủ yếu liên quan đến các nội dung sau:

• Đối tượng của hợp đồng vay là tiền, bên vay có toàn quyền đối với số tiền đã vay.

• Hợp đồng vay tiền có thể bằng miệng hoặc bằng văn bản. 

• Các bên tự thỏa thuận với nhau về việc cho vay tài sản, theo đó, bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định.

• Từ việc giao kết thỏa thuận vay tiền, cả bên vay và bên cho vay sẽ phát sinh quyền và nghĩa vụ tương ứng.

• Các bên có thể lựa chọn cho vay có lãi suất hoặc không, lựa chọn kỳ hạn của hợp đồng vay hoặc thực hiện hợp đồng vay không có kỳ hạn. 

Trong phạm vi bài viết, chúng tôi sẽ đề cập đến những điểm cần lưu ý khi giao kết 02 loại hợp đồng vay tiền cơ bản: (i) Hợp đồng vay tiền thông thường (giữa cá nhân hoặc tổ chức với nhau, không phải là tổ chức tín dụng) và (ii) Hợp đồng vay tiền từ ngân hàng.

1/ Hợp đồng vay tiền thông thường

a) Tài sản thế chấp cho hợp đồng vay:

Thế chấp tài sản là việc một bên (sau đây gọi là bên thế chấp) dùng tài sản thuộc sở hữu của mình để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ và không giao tài sản cho bên kia (sau đây gọi là bên nhận thế chấp).

Mặc dù pháp luật không bắt buộc bên vay phải thế chấp cho bên cho vay khi các bên giao kết hợp đồng vay tiền, nhưng pháp luật cũng không cấm thỏa thuận này. Do đó, thỏa thuận thế chấp tài sản khi giao kết hợp đồng vay tiền phụ thuộc vào quan điểm của bên cho vay. Trong thực tế, tranh chấp hợp đồng vay tiền cũng có liên quan với tranh chấp tài sản thế chấp.

b) Lãi suất:

Mặc dù theo nguyên tắc khi ký kết hợp đồng vay tiền phải tôn trọng sự thỏa thuận của các bên nên hai bên có thể thỏa thuận lãi suất nhưng không được vượt quá 20%/năm của khoản vay (Điều 468 Bộ luật Dân sự).

Trong trường hợp lãi suất vượt quá lãi suất giới hạn nêu trên thì phần vượt quá đó không có hiệu lực. Hình thức trả lãi thường được sử dụng là trả theo tháng, tính từ tháng liền kề với thời điểm vay tiền cho đến khi bên vay thực hiện nghĩa vụ trả nợ, trả lãi đầy đủ. Trong trường hợp bên vay chậm trả, họ còn phải trả thêm một khoản lãi chậm trả.

2/ Hợp đồng vay tiền từ ngân hàng

a) Nội dung hợp đồng

Các hợp đồng vay tiền từ ngân hàng thường là hợp đồng mẫu với những điều khoản đã được chuẩn bị sẵn từ trước nên với vai trò là bên vay, chúng ta cần đọc thật kỹ nội dung hợp đồng và đảm bảo hiểu rõ tất cả nội dung này trước khi chấp nhận giao kết.

b) Tài sản thế chấp cho hợp đồng vay:

Tùy vào từng trường hợp cụ thể mà việc giải ngân từ ngân hàng được thực hiện theo hợp đồng vay thế chấp tài sản hay hợp đồng tín dụng hay hợp đồng vay có bảo lãnh.

• Hợp đồng tín dụng là văn bản thỏa thuận giữa tổ chức tín dụng và các tổ chức, cá nhân về việc chuyển giao một khoản tiền cho bên vay sử dụng trong một thời gian nhất định dựa trên nguyên tắc hoàn trả. Hợp đồng tín dụng có đối tượng đảm bảo là uy tín của bên vay.

• Bảo lãnh là việc người thứ ba (sau đây gọi là bên bảo lãnh) cam kết với bên có quyền (sau đây gọi là bên nhận bảo lãnh) sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho bên có nghĩa vụ (sau đây gọi là bên được bảo lãnh), nếu khi đến thời hạn thực hiện nghĩa vụ mà bên được bảo lãnh không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ.

c) Lãi suất:

Vì hợp đồng vay tiền từ ngân hàng đã được chuẩn bị trước nên ngân hàng cũng có sự nghiên cứu, cân nhắc mức lãi suất, cách tính lãi và hình thức trả lãi cho từng trường hợp khách hàng và hạng mức giải ngân cụ thể.

Chúng ta chỉ có thể lựa chọn giao kết hoặc không giao kết hợp đồng vay tiền từ ngân hàng chứ không thể linh hoạt thỏa thuận mức lãi suất, cách tính lãi và hình thức trả lãi như hợp đồng vay tiền thông thường.

Trên thực tế, do sự bất cẩn và không nắm rõ các quy định pháp luật liên quan mà khách hàng thường phát sinh tranh chấp hợp đồng vay tiền liên quan đến mức lãi suất, phép tính lãi suất với ngân hàng. Trong nhiều trường hợp, ngân hàng có thể tính sai lãi, thu sai tiền nhưng bên vay lại không biết được điều này để yêu cầu ngừng ngay hành vi vi phạm và yêu cầu ngân hàng bồi thường thiệt hại....

LS TRẦN MINH HÙNG TƯ VẤN LUẬT TRÊN TRUYỀN HÌNH

ĐOÀN LUẬT SƯ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
VPLS GIA ĐÌNH (Luật sư Thành Phố)