1.      Thưa luật sư, trước đây phần lớn mọi người chỉ tìm đến luật sư khi hôn nhân đã chạm đáy và chuẩn bị thủ tục ly hôn. Nhưng khoảng vài năm trở lại đây, xu hướng các cặp đôi chủ động tìm đến luật sư để tư vấn trước cưới về việc làm hợp đồng tiền hôn nhân (phân định tài sản, con cái và trách nhiệm gia đình). Tại văn phòng luật sư ghi nhận thực trạng này thế nào? Những câu chuyện hoặc trường hợp thực tế nào khiến luật sư ấn tượng nhất? Và họ thường quan tâm đến điều gì nhất: tài sản riêng, nghĩa vụ tài chính hay trách nhiệm nuôi dạy con cái sau này?

-  Qua thực tiễn hành nghề tại Văn phòng Luật sư Gia Đình, tôi nhận thấy hiện nay một bộ phận các cặp đôi đã có xu hướng chủ động tìm đến luật sư để được tư vấn pháp lý trước khi kết hôn, thay vì chỉ tìm đến luật sư khi hôn nhân đã phát sinh mâu thuẫn hoặc đứng trước nguy cơ ly hôn.

Tôi cho rằng đây là một thay đổi trong nhận thức pháp lý của người dân. Hôn nhân không chỉ là quan hệ tình cảm giữa hai người mà còn làm phát sinh hàng loạt quyền và nghĩa vụ về tài sản, về nợ, về con và trách nhiệm gia đình. Vì vậy, việc hai bên trao đổi và thống nhất trước về những vấn đề này không nhất thiết phải được hiểu là họ đã tính đến chuyện ly hôn.

-  Trường hợp tôi thấy ấn tượng khi hành nghề là tôi tư vấn cho khách hàng là một cặp đôi. Mỗi người đều đã có tài sản và hoạt động kinh doanh riêng trước khi kết hôn, họ không có mâu thuẫn về tình cảm nhưng lại muốn được luật sư tư vấn rất kỹ về việc: tài sản hiện có của mỗi người được xác định như thế nào; tiền lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh sau khi kết hôn thuộc về ai; nếu sử dụng tài sản riêng để đầu tư vào tài sản chung thì xác định quyền lợi thế nào; nếu một bên vay tiền để phục vụ hoạt động kinh doanh thì trách nhiệm của bên còn lại đến đâu. TTheo tôi, đây là những vấn đề rất thực tế và việc thống nhất từ đầu có thể giúp hạn chế tranh chấp về sau.

-  Về vấn đề khách hàng thường quan tâm nhất, theo kinh nghiệm làm việc của tôi trong nhiều năm thì tài sản và nghĩa vụ tài chính thường được hỏi nhiều nhất, đặc biệt là tài sản có giá trị lớn như nhà đất, doanh nghiệp, cổ phần, vốn góp và các khoản vay. Trong khi đó, vấn đề con cái và trách nhiệm nuôi dưỡng, giáo dục con cũng được quan tâm, nhưng thường được trao đổi theo hướng trách nhiệm của cha mẹ đối với con, thỏa thuận trên tinh thần thiện chí và đưa ra phương thức chăm sóc, chi phí nuôi dưỡng, giáo dục và cách phối hợp trong việc chăm sóc con.

2.      Pháp luật Việt Nam hiện cho phép và chưa cho phép thỏa thuận những điều khoản nào trước khi cưới? Một văn bản thỏa thuận tiền hôn nhân như thế nào thì được coi là hợp pháp và tránh nguy cơ bị tuyên vô hiệu khi có tranh chấp xảy ra?

Về nguyên tắc, pháp luật cho phép hai bên thỏa thuận xác lập chế độ tài sản của vợ chồng trước khi kết hôn. Hai bên có thể thỏa thuận về việc xác định tài sản chung, tài sản riêng; quyền và nghĩa vụ đối với tài sản; việc quản lý, sử dụng, định đoạt tài sản; tài sản bảo đảm nhu cầu thiết yếu của gia đình và nguyên tắc phân chia tài sản khi chấm dứt chế độ tài sản căn cứ theo Điều 47, Điều 48 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

Tuy nhiên, không phải nội dung nào ghi trong thỏa thuận cũng được pháp luật công nhận. Căn cứ theo Điều 29, Điều 30, Điều 31, Điều 32 và  Điều 50 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, thỏa thuận không được vi phạm các nguyên tắc bình đẳng giữa vợ và chồng; quyền và nghĩa vụ của vợ chồng trong việc đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình; các quy định về giao dịch liên quan đến tài sản chung và quyền, lợi ích hợp pháp của các thành viên trong gia đình. Đặc biệt, không thể dùng thỏa thuận tiền hôn nhân để tước bỏ hoặc hạn chế trái pháp luật quyền được cấp dưỡng, quyền thừa kế hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của cha mẹ, con và các thành viên khác trong gia đình.

Để một văn bản thỏa thuận tiền hôn nhân được coi là có giá trị pháp lý và không bị vô hiệu thì thỏa thuận này phải được lập trước khi kết hôn, bằng văn bản và phải được công chứng hoặc chứng thực; chế độ tài sản theo thỏa thuận có hiệu lực kể từ thời điểm đăng ký kết hôn theo quy định tại Điều 47 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

Đồng thời, nội dung thỏa thuận phải đáp ứng các điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự, được lập trên cơ sở tự nguyện, minh bạch, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Khi soạn thảo, các bên nên kê khai rõ tài sản, nghĩa vụ tài chính hiện có và quy định cụ thể cách quản lý, sử dụng tài sản trong thời kỳ hôn nhân. Nếu thỏa thuận vi phạm điều kiện có hiệu lực của giao dịch, vi phạm các quy định bắt buộc của Luật Hôn nhân và gia đình hoặc xâm phạm nghiêm trọng quyền được cấp dưỡng, quyền thừa kế và quyền, lợi ích hợp pháp của thành viên gia đình thì Tòa án có thể tuyên thỏa thuận vô hiệu căn cứ theo Điều 50 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

Vì vậy, một thỏa thuận tiền hôn nhân tốt không chỉ nhằm “chia tài sản nếu ly hôn”, mà quan trọng hơn là minh bạch tài sản, phân định trách nhiệm tài chính và thống nhất nguyên tắc quản lý tài sản trong suốt thời kỳ hôn nhân, nhưng vẫn phải nằm trong giới hạn mà pháp luật cho phép.

3.    Quan niệm truyền thống cho rằng "chưa cưới mà đã lo chia tài sản là tính toán, mất tình cảm". Dưới góc độ một người làm việc trong lĩnh vực luật pháp và bằng kinh nghiệm của mình, luật sư nhìn nhận thế nào về ranh giới giữa sự minh bạch và sự sứt mẻ niềm tin khi đặt bút ký hợp đồng tiền hôn nhân?

Trong thực tiễn nhiều năm hành nghề, tôi nhận thấy ranh giới giữa minh bạch và sự sứt mẻ niềm tin nằm ở sự tự nguyện, thiện chí và công bằng.

Nếu hai bên cùng nhau thiện chí công khai tài sản, thu nhập, nghĩa vụ tài chính và thống nhất rõ nguyên tắc quản lý tài sản thì đó là sự minh bạch, giúp phòng ngừa tranh chấp về sau. Ngược lại, nếu một bên áp đặt các điều khoản nhằm bảo vệ lợi ích của mình, che giấu tài sản hoặc đặt người kia vào tình huống bất lợi thì dễ tạo cảm giác bị nghi ngờ và làm sứt mẻ tình cảm.

Vì vậy, theo tôi, thỏa thuận tiền hôn nhân nên được nhìn nhận một cách khách quan là sự chuẩn bị có trách nhiệm cho cuộc sống chung, chứ không phải là sự chuẩn bị cho việc ly hôn. Tình cảm và sự minh bạch về tài chính không loại trừ nhau; nếu được thực hiện đúng cách và minh bạch, còn có thể tạo nên sự tin tưởng giữa hai vợ chồng.

4.      Đúc kết lại, theo luật sư hợp đồng tiền hôn nhân là “đường lui cho một vụ ly hôn" hay là "lá chắn bảo vệ cho một cuộc hôn nhân bền vững"?

Khi hai bên đã thỏa thuận và thống nhất rõ về tài sản, nghĩa vụ tài chính và nguyên tắc quản lý tài sản ngay từ đầu, những vấn đề dễ phát sinh mâu thuẫn sau này có thể được hạn chế. Tuy nhiên, thỏa thuận chỉ thực sự có ý nghĩa khi được xây dựng trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng, minh bạch và phù hợp với pháp luật. Nói cách khác, hợp đồng tiền hôn nhân không phải là đường lui cho một vụ ly hôn, mà là sự chuẩn bị có trách nhiệm cho cuộc sống chung, là lá chắn bảo vệ cho hôn nhân bền vững hạnh phúc viên mãng.

 cảm ơn LS TRẦN MINH HÙNG, PHỎNG VẤN BÁO SGGP